Bu toprakların hafızası, İlber Ortaylı: Bir Tatar Balasının ardından
Herkesin bir İlber Hoca tanımı var elbette. Onun gidişiyle bir devir kapandı ama biz mülteci kampından çıkan, yaşamaya doymayan o Tatar balasının peşinden, elimizde kitaplarla dünyayı görmeye, anlamaya ve cahilliğe karşı o kutsal savaşı sürdürmeye devam edeceğiz
19 Mart 2026 00:00
İlber Ortaylı, Türkiye için sadece bir tarihçi değildi. O, dağılan bir imparatorluğun bakiyesiyle, kurulmaya çalışan modern bir kimlik arasında duran canlı bir köprüydü. Onu "devletçi" ya da "fazla cumhuriyetçi" diye eleştirenler, onun 1947 yılında Avusturya’nın Bregenz Mülteci Kampı’nda, vatansızlığın soğuğunda doğduğunu hep unuttular.
Onun için devlet, kâğıt üzerinde bir aygıt değil bir Türk’ün, bir Müslüman bir tebaanın, bir mülteci çocuğunun hayata tutunabileceği yegâne olmazsa olmazıydı. Yıllar önce Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivleri’nde kendi ailemin göç kayıtlarını araştırırken, o sararmış kağıtlarda parçalanmış aileleri, annelerinin koynunda sınır geçen bebekleri, hatta sınırı geçiverince doğduğu için "yurdumuzda doğmuştur " diye şerh düşülen kayıtları gördüğümde İlber Hoca’yı daha iyi anlamıştım. O buruk gülümsemeli fotoğraflardaki her yüz, aslında İlber Hoca’nın neden "devlet" ve "vatanı" önemsediğinin sessiz birer kanıtıydı.
Babamın ailesi tıpkı İlber Hoca’nın ailesi gibi 93 Harbi’nde Kırım’dan çıkıp, "Osmanlı toprağıdır" diye Balkanlara, Dobruca’ya yerleşip, cumhuriyet kurulduktan sonra Türkiye’ye gelen Kırım Türk Tatarlarındandı.
Bugün Batı toplumlarında aidiyet, çoğu zaman tartışma konusu yapılmaz Portekizlilik ya da Amerikalılık, Finlandiyalılık ideolojik bir savunma gerektirmez. Bu coğrafyada ise aidiyet sıklıkla politik bir tartışmanın içine çekilir. Japon, Japonum der ama biz diyemeyiz. Dudak bükerler. Ortaylı’nın dili bu yüzden bazılarına sert gelir çünkü o dil, ideolojik değil, tarihsel bir dönemin ifadesidir. Oysa İlber Hoca, idare hukuku hocalığından gelen o disiplinle, bu toprakların bayrağını ve kimliğini savunmayı bir süs gibi değil, bir zaruret gibi gördü. Bizim buradan başka gidecek yerimiz yok dedi. "Elif’i görse mertek sanacak" kişiler onu küçümsedi, ama o herkesle konuştu. Ölümünün ardından sosyal medyada herkesin onunla çekilmiş bir fotoğrafını paylaşması bile bazılarını rahatsız etti. Oysa o kareler, onun kimseyi ayırmadığının, o devasa ilmine rağmen kapısına gelen hiç kimseyi, bir hatıra fotoğrafını bile geri çevirmediğinin en insani belgesiydi. Batı’nın yere göğe sığdıramadığı Umberto Eco’su neyse, o da Doğunun hafızasıydı.
Onunla son karşılaşmamız 2025’in Ağustos ortasındaydı. İstanbul Arkeoloji Müzesi’nin o enfes bahçesinde "Doğunun Hafızası, Batının Sesi" konserindeydik. Cihat Aşkın’ın kemanı, Burak Bilgili’nin gür sesi bahçeye yayılıyordu. Burak Bilgili "Manastır" türküsünü söylemeye başladığında, protokolün en önünde oturan hocanın, türküye tüm kalbiyle eşlik ettiğini gördüm. Konser bittiğinde müzenin kafesinde etrafı yine kalabalıkla çevrildi. Gittim, yanına oturdum. "Hocam", dedim, "hadi artık bu Tatar balasıyla bir röportaj yapın." Gülümsedi, "Tamam kız, Tuna’yı ara sana takvimden bir gün versin," dedi.
Ağustos 2025, Elif Soyseven ve İlber Ortaylı İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde
Hastalandı. O röportajı hiç yapamadık. Öyle çok üzgünüm ki…
İlber Hoca’yı ilk gördüğümde Fatih Altaylı ile Teke Tek ekibinde çalışıyordum, programda onu konuk olarak ağırlardık, hoca henüz yeni yeni ekranlardaydı. AKM’ye her gidişimde karşılaşırdık. Aradan çok yıllar geçti, nerede olsa dinledik, kitaplarını okuduk, sohbetlerinden feyz aldık. Türkiye’nin hafızası, o "Tatar inadıyla” ve zarafetiyle aramızdan ayrıldı. Şimdi bize kalan, onun o meşhur vedasındaki gibi cahilliğe savaş açmaya devam etmek.
Onun entelektüel duruşu, salt bir dil yeteneğinin veya ansiklopedik bilginin ötesinde ilmiye sınıfının son ve görkemli bir tezahürüydü. Hocası Halil İnalcık’tan tevarüs ettiği o sarsılmaz metodolojiyi, Fatih Sultan Mehmet’in evrensel rönesans vizyonu ve Atatürk’ün modern inşa iradesiyle harmanlamıştı. Topkapı Sarayı Müzesi Başkanlığı döneminde, koridorlarda sadece turistleri değil, sarayın gelmiş geçmiş tüm sakinlerinin ruhunu yad eden, onlara Yasin okutan oydu, tarihin sadece taşlardan değil, insan ruhundan müteşekkil olduğuna dair sarsılmaz inancının bir yansımasıydı. Gençliğe verdiği o meşhur "evlenip mobilya alacağınıza dünyayı görün” öğüdü, coğrafyayı bir metin gibi okumaya dair kültürel bir manifestoydu. O, 7-8 dili sadece konuşmak için değil, dünyayı bir bütün olarak kavrayabilmek için birer anahtar olarak kullandı. Bu yüzden, bir köy kahvesinde en basit dille hakikati anlatırken de uluslararası bir kürsüde Doğu’nun sesini yükseltirken de aynı açıklıkla konuştu.
İlber Hoca’nın gidişiyle sadece bir kütüphane değil, bir usul, bir devir ve bir münevver tavrı da sessizliğe büründü. O, coğrafyanın bir toprak parçası olmaktan çıkıp bir "vatana" dönüşmesini sağlayan, o toprağı tarihle mayalayan devasa bir hafızaydı. Kitapları kütüphanemin rafında hocası Halil İnalcık, ile yan yana durur. Kemal Karpat, J.J. Rousseau, Duverger, Kışlalı, Sander, Eco, Barthes, Bourdieu ve Lewis de ona eşlik eder. Onun zihnindeki o muazzam sentezin, Doğu ile Batı’nın bitmek bilmeyen valsini temsil ederler. Onun "Tarihini bilmeyen millet yok olur" uyarısı, “geçmişten de gelecekten de sorumluyuz" diyen bir pusulaydı. Derinlikten uzak, sığ ve köksüz her türlü fikre karşı sarsılmaz bir kale gibi duran hoca, entelektüel bakışı "size sunulanla yetinmemek, sorgulamak ve karşılaştırmak" olarak tanımlardı.
Dün gece ablamla onun bir kitabından konuşurken, sohbetin içinde kaybolup gitmişiz. Bir an durdum ve dedim ki; "Bak, İlber Hoca gitti ama hala bizi çalıştırmaya devam ediyor." İlber Hoca’nın mirası böyle bulaşıcıydı. Bugün en büyük endişe onun yazdıklarından çok anlattıklarının uçup gitmesi, dijital medyada belki de yazdıklarından daha çok bilgi var.
No comments:
Post a Comment